|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
بسم الله الرحمن الرحيم
1- آ شنا يي با برنا مه ريزي:
1-1- ما هيت كا ر برنا مه ريزي:
برنا مه ريزي توسعه فرآ يند پيچيده ا ي ا ست كه مرا حل بسيا ري را در بر مي گيرد0درك اين نكته كه در هر مرحله چگونه به پيش برويم، برا ي تهيه و اجراي موفقيتآ ميزبرنا مه ي توسعه ضرورت دارد0 هر چند در دنياي وا قعي فعا ليت هاي برنا مه ريزيدرهم تنيده ا ند و بر يگد يگر اثر مي گذا رند،ولي بهترا ست فر آ ينده برنا مه ريزي را به پنج مرحله ي زير تقسيم نمائيم :
ا لف)استنباط شخصي از فرايند توسعه .
ب)ارزيابي راههاي مختلف توسعه .
پ) تشخيص راهبرد (( استراژي )) توسعه .
ت) اجراي برنامه .
ث) ارزيابي پس از اجرا .
در ادامه، به شرح ا ين مرا حل مي پردا زيم:
1 -1- ا لف- نخستين مرحله ي برنامه ريزي،
آ ميزه اي از تحليل ا قتصا د ي واقعيت ها و ارزش داوري است0 اين موضوع باعث مي شود كه استنبا ط هر كس ا ز فرآ يند توسعه ، در چارچوب مقتضيات كشور خاصي مقيد با شد0 واقعيت ها، اطلا عا ت مربوط به نظا ممورد نظر را منعكس مي كنند وممكن ا ست فني و اقتصا دي، سياسي، اجتماعي و جمعيتي باشند . ارزش داوري ها، معرف ارمانهاي ملي يا بينش رهبران در مورد سرنوشت كشور است كه در برنامه دخالت داده مي شود .وقعيت ها وتحليل اقتصا دي در حيط ي وظايف كارشناسان قرار دا د ، ولي ارزش دا وري از سوي سياستگران اعمال مي شود و نماينده ي خوا ست عامه است
1-1- ب- دومين مرحله ،
فرايند تدوين مجموعه اي از هدف هاي جزئي با متغيرهاي مهم اقتصادي و اجتماعي است و نشان دادن ا نتخابهايي كه ممكن ا ست ميان اين هدف ها وجودداشته باشد . به ا ينصورت ا ست كه را ههاي مختلف توسعه مورد ارزيابي قرار مي گيرد .
1- 1- پ- مرحله ي سوم برنامه ريزي ،
تشخيص وتعيين راهبرد توسعه ومرحله ي اساسي در اجراي برنامه ا ست . در اين مرحله ،چند متغير مهم كنترل سياست ، ا نتخا ب مي شود كه براي دستيابي به مجموعه هدفهاي جرئي كه در مرحله ي دوم تعيين شده ، به كار گرفته مي شود . اين مرحله ، گام اساسي در تدوين سيا ست ا قتصادي ا ست كه ا ز تحليل ا قتصادي متمايز مي شود.
1- 1- ت – در مرحله ي چهارم ،
متغيرهاي كنترل سياست ، بر حسب ابزار مربوط به سياست كه در اجراي برنامه به كار گرفته شده ،بيشتر مشخص مي گردد . در جريان اجرا ،برنامه به طور معمول نظارت وارزشيابي مي شود . تهيه و ا جرا ي برنامه ،هر يك بر ديگري اثر مي گذارد وتا ثيرمي پذيرد . در مرحله ي تدوين برنامه،هميشه اين امكان وجود ندارد كه تمام پيامدهاي سياستها و هدفها پيش بيني شود. برخي از پيامدها، تنها در فرايند اجرا يا پس ا ز اجرا رخ مي نمايد. بنا براين از مرحله ي چهارم به مرحله ي دوم بايد باز خوردي وجود داشته تا باز بيني يا اصلاح فوري برنامه را تضمين كند.
1- 1-ث- مرحله ي پنجم،
ارزشيابي پس از اجرا، يك مرحله ي مهم فراگيري ضمن عمل است. تهيه وتنظيم برنامه هاي بعدي تا حد زيادي به تجربه و نتايجي كه ا ز فرا يند ارزشيابي برنامه هاي پيشين به دست آمده ،بستگي دارد .
1-2-مسئله ي مشاركت در برنامه ريزي :
براي اينكه برنامه ريزي توسعه موفقيت آميز باشد ، از مشاركت وپشتيباني سياستگران، كاركنان كشوري ، مؤسسه هاي بخش خصوصي ،اجتماع وكارمندان آن گريزي نيست . هر هر يك از اينان ، نقش ارزنده اي را در برنامه ريزي ايفا مي كنند.
1-2-1- سياستگران:
برنامه ريزي ملي، يك فرايند اساسي است ، فرايندي كه سياستگران آن را آغاز مي كنند وبر آن سلطه مي ورزند . به طور معمول ، دوره ي برنامه ريزي با دوره ي تصدي حكومت ها همخوان است و سياستگران ،برنامه ي اقتصادي را به مثابه ي يك بيانيه ي سياسي به كار مي گيرند. براي اجراي مقاصد اقتصادي وسياسي حكومت در برنامه ي توسعه ، بايد ميان رهبران سياسي وبرنامه ريزان ، پيوسته تبا دل نظر صورت
گيرد.در اين فرايند، سياسي جدا افتد ، زيرا امور سياسي ، پاي مسائل اقتصادي وسياسي ، هر دو را به ميان مي كشد .
1-2-2- برنامه ريزان :
برنامه ريزان شامل كارشناساني هستند كه برنامه را تهيه مي كنند وكارمنداني كه آن را اجرا مي نمايند. برنامه ي ملي در صورتي باموفقيت اجرا مي شود كه كاركنان سازمان برنامه ريزي، ورزيده ومشتاق اين كار باشند ودر ميان آنان به تعداد كافي، كارشناس اموزش ديده يافت شود . برنامه ريزان و كارشناسان و كاركنان، شامل متخصصان رشته هاي گوناگوني مي شوند. برخي اقتصادشناس وامارشناس هستند كه داده ها را تركيب وتفسير مي كنند ونكات مهم سياست وبرنامه ريزي رامعلوم ميدارند.گروهي ديگر،كارشناس فراورده هاي كشاورزي ودامي،يا كار شناس صنايع اساسي كشور وجزان هستند.هريك از اين كارشناسان،مستقيم ياغير مستقيم در فرايند برنامه ريزي نقشي دارند.
1-2-3- مؤسسه هاي بخش خصوصي:
موفقيت برنامه در گرو پشتيباني و مشاركت بخش خصوصي نيز هست.چون خط مشي برنامه شامل اقداماتي است كه برمنافع خاص گروههايي ازبخش خصوصي اثر مي گذارد. ممكن است اينان به مخالفت با برنامه برخيزند.از اين رو،برنامه ريزان بايد هر چند وقت، با گروههاي مختلف بخش خصوصي ارتباط برقراركنند ودرباره ي جنبه هايي از برناممه كه ممكن است بر منافع انان اثر گذارد،رايزني كنند.
1-2-4- مشاركت جامعه ي محلي :
به طور كلي،مشاركت جامعه ي محلي عبارت است از دخالت دادن همه ي اعضاي يك جامعه ي محلي در برنامه ريزي، طرح ريزي و راه اندازييك پروژه كه به نفع همان جامعه طراحي شده است. اين مشاركت، اغلب ا وقا ت ا ز طريق رهبرا ن سازمان هاي محلي و با كمك گروها ي سيا سي و دا وطلب فرا هم مي ا يد . يك مزيت طرحهاي محلي ا ست كه ممكن ا ست هزينه ي كمتري را برا ي دو لت ها داشته با شد،زيرااجراي اينگونه طرحهارا مي توان به اتكاي داوطلبان موقت ياثابت سامان داد.
1-2-5- كارمندا ن عا دي :
برنامه ي ملي ، تنها در صورتي برا ي كا رمندا ن عا دي وگروهها ي دينفع ا ز قبيل ا تحا د يه ها ي كارگري و ا تحا ديه ها ي مصرف كنندگا ن ، معنادارا ست كه در تهيه و اجرا ي برنا مه اي كه در وضع آ نا ن مؤ ثر ا ست مشا ركت داشته باشند. مشا ركت مردم در فرا يند برنا مه ريزي ، يك عامل مهم در مشروعيت دادن به مجموعه ي جريا نها ي برنا مه ريزي ا ست .
1-3- د ا ده هاي ا سا سي برا ي برنا مه ريزي :
دا ده هاي ا سا سي برا ي بر نا مه ريزي ، به مقوله ها ي مختلفي تقسيم مي شود ،ا ز قبيل ،توليد، با زرگا ني ، قيمت ، ما ليه ي دولتي ، جمعيت ، ا شتغا ل و .......ا ما نوع اطلاعا ت ضروري د ر هر مورد ، تا حد زيادي به ماهيت هر پروژه بستگي دارد . در ا قتصاد ها ي مبتني بر بازا ر ،برا ي ا نجا م پيش بيني تقا ضا ، هم دا ده هاي سري زما ني و هم د ا ده هاي مقطعي دربا ره ي مخا رج خا نوا ده ، ضروري است تا بتوا ن ترجيحا ت مصرف كننده و
ا نجا م پذيري پروژه ها ي سرما يه گذاري را ا رزيا بي كرد .در اينجا نمي خواهيم فهرست جامعي از دا ده ها يي كه در بر نامه ريزي ملي مورد لزوم است . بياوريم ، بلكه به د ا د ه ها ي ا سا سي كه ا غلب در برنا مه ريزي توسعه بكا ر گرفته مي شود ، اكتفا مي كنيم . برا ي سهولت دا ده ها را در چند مورد زير گنجا نيد ه ا يم .
1-3-1- حسابهاي ملي : به نظر كا رشنا سا ن ،
يكي ا ز پا يه ها ي خوب برا ي برنا مه هاي توسعه ، توصيفي ا ز اقتصا د ملّي، ا ز جمله روا بط متقا بل و حركا ت آ ن مي با شد0 حسابداري ملّي، حسا ب توليد كالا وخدما ت در تمام فعا ليت هاي تو ليد ي در اقتصاد را نشانمي دهد و حسا بهاي درآ مد، هزينه و تأ مين ما لي سرمايه براي بخش ها وريزش ها ي نهاديرا نيز در بر مي گيرد0 حسا بهاي مّلي، همچنين ا طلاعا ت در مورد درآ مد دولت، كمك ها منابع تأ مين ما لي و مخا رج دولت بر حسب كاركرد يا هدف را در بر مي گيرد0
1-3-2- داده هاي اقتصادي و اجتما عي – جمعّيتي :
برنا مه ريزي مّلي، علا وه بر حسا بهاي مّلي ، به داده هاي ا قتصا دي در مورد قيمت ها و دستمزد ها نيا زدارد تا ارزيابي هزينه ها و منافع پروژه ها و طرح ، و تو زيع در امد بر حسب منطقه ،گروه شغلي يا د را مدي ميسر شود. دا ده ها ي ا جتما عي ، نه تنها ا موزش و پرورش ، بهدا شت و درما ن و ا مكا نا ت در زمينه ي مسكن ، بلكه رفا ه ا جتما عي و معيا رها ي مربوط به سطح زندگي را در بر مي گيرد . دا ده ها ي مربوط به جمعيت ، شامل آ ما ر خدما ت تنظيم خا نوا ده ، ا ندا زه و رشد جمعيت ، نيروي كا ر ، سا ختا ر جنسي و سني و تو زيع مكا ني جمعيت ، مها جرت داخلي ، شهر نشيني و مها جرت بين المللي ا ست .
1-3- 3 – دا د ه ها ي مر بو ط به اطلا عا ت بود جه ا ي ما لي :
دا د ه ها ي مربو ط به بو دجه ، شا مل بر آ ورده ها ي در آ مدها و وا م ها و كمك هاي خا رجي و دا خلي ، برا ي تعيين ا مكا ن پذيري و زما نبندي پردا ختها ي دولتي برا ي سرما يه گذا ري و هزينه ها ي مستمر ، ضروري ا ست . دا ده ها يي زمينه ي عرضه ي پول ، نرخ ا رز ، ا ندوخته ها ي
بين المللي ، ا ندو خته ي طلا ، نرخها ي تنزيل با نك مركزي ، نرخها ي بهره و .... درا ين مقوله مي گنجند .
1-3-4- دا د ه ها ي فني :
دا ده ها ي فني معطوف به تكنولوژي ا ست وشا مل اطلا عا تي ا ست ا ز قبيل ميزا ن تو ليد ما دي ، سرما يه و نيروي كا ري كه برا ي توليد يك وا حد محصول نيا ز ا ست . اين دا ده ها همچنين ، ا طلاعا ت فيزيكي يا مهندسي را شامل مي شوند.
1- 3- 5- دا ده ها ي ا دا ري :
اين قبيل ا طلا عا ت ، شامل تما م مقررا ت ا دا ري ا ست . اينگو نه سيا ستها و ا قدا ما ت در زمينه ي مقررا ت ، هم بر بخش خصوصي و هم بر بخش
عمومي اثر مي گذا رند . به علا وه ،ا ين ا طلا عا ت ، توا نمند ي ا دا ري دولت ،توصيه در مورد مسائل سا ز ماندهي ، تعا ون و آ مو زش كا ركنا ن را در بر مي گيرد .
1- 3 - 6 – ا نوا ع ديگر دا د ه ها :
ا نوا ع ديگري ا ز دا ده ها هست كه برا ي برنا مه ريزي ملي سودمند ا ست ، ولي در مقوله ها يي كه يا د شد نمي گنجيد0 كمك در زمينه ي توسعه، محيط زيست نيروي انساني در زمينه هاي علمي وفنّي وهزينه ي تحقيق و توسعه از جمله نمونه هايي است كه مي توا ن نا م برد0
1-4- مد ت برنا مه:
برنا مه، چه مركب ا ز پروژه هاي بخش عمومي با شد وچه جامع با شد وكل اقتصاد را زيبا ل گيرد، مدّ ت آ ن، ممكن است از چند ماه تا چند سا ل با شد0 برنامه ها از نظر مدّت به انواع زير تقسيم مي شوند:
1-4-1- برنامه هاي دورنگر :
معمولاً اينكونه برنامه ها دوره اي ده تا سي سا له را در بر مي گيرد0 برنامه ريزي دورنگري ، تحليلي راهبردي از مسا ئل ا ست كه ممكن ا ست در آينده ، كشور با آ ن روبرو باشد ، همراه با پيشنها د ها يي در زمينه جهتگيري ها ي آ ينده . چشم ا ندا ز وسيع برنا مه ريزي دورنگر ، مخصوصاً برا ي تجديد نظر در خط مشي ها ، تغيير دا دن راهبردها و تجديد سا ختا ر ا قتصا د كشور سودمند است .
اين نو ع برنا مه ها علا وه بر ا ينكه انعطا ف لازم را برا ي طراحي مجدد را هبر دها ي توسعه فرا هم مي آ ورند ، برا ي بررسي برخي متغييرها ي در ا ز مدت ، دوره اي سه تا هفت سا له را در بر مي گيرند . اين برنا مه ها با يد چنا ن كوتا ه مدت ، با شند كه در چا ر چوب آ نها بتوا ن پيش بيني ها و بر آ وردها ي دقيق به عمل آ ورد و با درجه ي معقولي ا ز قطعيت نسبت به تدا وم طرح ها ي سرما يه اي اطمينا ن حا صل كرد.ا ز سوي د يگر،
اين برنا مه ها بايد تا حدي زما ن بلندي را در بر گيرند كه ا مكا ن تجهيز منا بع و پيشرفت به سوي تحقق هد ف ها ي كلي ا جتما ع با د قت بيشتري فرا هم آ يد . لازم به ذكراست كه تنظيم اين برنامه ها آ سا نتر است و به ا ين برنا مه ها بيشترمي توان اعتمادكرد .
1- 4 – 3- برنا مه ها ي كوتاه مدت (( سالانه )) :
در عمل به دنبا ل تدوين برنا مه ي ميا ن مدت ، بايد برنا مه ي سالا نه تنظيم شود تا آ ن را به صورت عملي در آ ورد . برنا مه ها ي سالا نه ، فعا ليت هاي برنا مه ريزي شده برا ي عمليا ت ا قتصادي و تهيه ي پروژه ها ي جديد را به صورت عيني تبيين مي نمايند . علاوه بر ا ين ، برنا مه ي كوتا ه مدت يا سالانه ، به دولت ا ين ا مكا ن را مي دهد كه در برا بر محيط وا وضاع متغّير اقتصا دي جها ن ، به موقع وا كنش نشا ن بدهيد بنا برا ين مي توا ن ابزارها ي ا قتصا دي ، ما لي وسايرسيا ست ها و اقدا مات را بي درنگ اتّخاذ كرد به طوري كه اجراي برنامه ميا ن مدّ ت تضمين شود0
1-4-4- برنا مه هاي غلتا ن :
از آنجا كه اغلب ا وقا ت پيش مي آ يد كه پروژه ها وطرحهاي مندرج در برنامه، درست به همان گونه كه پيش بيني شده است به اجرا در نمي آ يد، به يقين،كژروي هايي ديده مي شود0 براي ا ينكه تدا وم برنا مه تأ مين شود، برنا مه هاي غلتا ن را پي ريخته ا ند كه از برنا مه هاي ثا بت كه تا كنون ا ز آن ها سخن گفتم ، متفا وت است 0 دربرنا مه هاي غلتا ن ، در فاصله هاي زماني يكسا له يا كمتر وبيشتر كه معلو م كرده ا ند ، برنامه ي ميان مد ت باز نگري مي شود و برنا مه ي اصلاح شده ارا ئه مي گردد0 برنا مه يقبلي متوقّف مي شود وبرآ وردها ، هدفها و پروژها را براي فا صله ي زماني بعدي به آن
مي افزا يند0 برنامه ي غلتا ن ، دست كم دو فا يده در بر دارد0 ا وّ ل ا ينكه رو يّه اي ا ست راي مرورمنظّم و باز بيني كلّ برنامه درفاصله هاي زماني كوتاهتر0 دوّم ا ينكه مرحله ي گذارا ز يك برنا مه داراي زما ني ثابت به برنامه ي بعدي ، كارا يي لازم را ندارد0 از يك يك برنا مه داراي زما ن ثا بت به برنامه ي بعدي ، كارا يي لازم را ندارد از يك سو ، درپايا ن دوره برنامه ، كوشش هاي شتاب زده ا ي براي تحقّق واجرا ي هدف هاي پيش بيني
شده در برنامه ي قبلي صورت مي گيرد واز سوي ديگر، جريا ن ا نطبا ق وسازگار شدن با هدف هاي جديد مدّتها طول مي كشد0 برنامه ي غلتا ن مي تواند تداوم برنامه را به صورت يكنواخت تأ مين كند، به گونه اي كه در جريان فعا ليت هاي توسعه ، گسستي پيش نيا يد0
2- سابقه ي برنامه ريزي درا يرا ن
كشور ما داراي بيش از پنجاه سا ل سا بقه ي رسمي برنامه ريزي عمرا ني است وبرنامه ريزي در اين دورا ن متناسب با شرايط اقتصادي ، اجتماعي و سياسي كشور همواره با تغييرا تي همراه بوده ا ست0دولت ايرا ن در سا ل 1325 رسماً توجّه خود را به برنا مه ريزي عمرا ني اعلا م كرد ودر
فروردين ماه همان سا ل دولت وقت هيأ تي به نام (( كميسيون برنامه)) تشكيل داد كه سرآغازتشكيل سا زمان بر نامه وبودجه و بر نامه ريزي رسمي در ايران شد0 پيش نويس برنامه ي اوّل در تا بستا ن 1325 توسط همين كميسيون تهيّه ودر دولت قوام به تصويب رسيد ودربهمن ماه سا ل 1327 به تأ ييد مجلس شوراي ملّي رسيد0 برنامه هاي توسعه ايرا ن در سا ل هاي قبل ا زا نقلا ب شا مل دو برنا مه ي هفت سا له، و سه برنامه ي پنج سا له ميباشند كه در اينجا به شرح و تفسير آ نها مي پردازيم0 ادامه